به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مجموعه «در قاب یک سند» با هدف معرفی و بازشناسی اسناد مهم و گاه مغفول‌مانده موجود در گنجینه آرشیوی این سازمان طراحی شده است و در هر شماره، یکی از اسناد تاریخی، فرهنگی، اداری یا اجتماعی موجود در آرشیو ملی ایران را معرفی و بررسی می‌کند.

بیست‌ویکمین شماره این مجموعه به مناسبت ۱۰ آذر، سالروز شهادت آیت‌الله سیدحسن مدرس و «روز مجلس»، به معرفی سندی با عنوان «عریضه رعایای خالصه احمدآباد ورامین به آیت‌الله مدرس در خصوص تعدی و بدرفتاری و اقدامات غیرمعمول مباشر و توصیه‌نامه وی در حمایت از آنان» اختصاص دارد. تاریخ تحریر این سند، ۲۳ ذی‌الحجه ۱۳۴۴ هجری قمری، برابر با ۱۲ تیر ۱۳۰۵ هجری خورشیدی است.

سیدحسن مدرس (1316-1249ش.) در روستای سرابه از توابع اردستان اصفهان، پس از تحصیل علوم دینی در اصفهان و نجف، فعالیت سیاسی خود را با عضویت در انجمن ولایتی اصفهان آغاز کرد. او در نهضت مشروطه نقشی برجسته داشت و به‌عنوان یکی از پنج مجتهد ناظر بر مصوبات مجلس شورای ملی انتخاب شد.

مدرس در دوره‌های مختلف مجلس، به‌ویژه در برابر نفوذ روسیه، قرارداد ۱۹۱۹ و حکومت رضاخان ایستاد و هم‌زمان، از جایگاه نمایندگی، با دقت به شکایات و نیازهای مردم رسیدگی می‌کرد و در رفع مشکلات آنان می‌کوشید. او بارها تهدید شد و حتی هدف ترور قرار گرفت، اما همواره از حقوق مردم و اصول قانون اساسی دفاع کرد.

آیت‌الله مدرس در انتخابات مجلس هفتم از ورود به مجلس محروم و به خواف تبعید شد و سرانجام در ۱۰ آذر ۱۳۱۶ در کاشمر مسموم شد و به شهادت رسید. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، روز شهادت او به‌عنوان «روز مجلس» نام‌گذاری شد.

در این سند، رعایای خالصه احمدآباد طی عریضه‌ای به آیت‌الله مدرس، ضمن تشریح وضعیت اراضی زیر کشت و باغچه‌های محل، به بیان جزئیات مربوط به پرداخت وجوهات، حقابه باغ‌ها و دریافت قبوض دولتی پرداخته‌اند. آنان در ادامه، با اشاره به ظلم و اقدامات خلاف عرف غلامحسین‌خان، مباشر خالصه، نسبت به بدرفتاری او اعتراض کرده‌اند.

مهم‌ترین اعتراض رعایا به دستور مباشر خالصه برای قطع درختان باغ‌ها و تبدیل آن‌ها به زمین‌های زراعی مربوط می‌شود. نویسندگان عریضه، مخالفت صریح خود را با این تصمیم اعلام کرده و خواستار رسیدگی شده‌اند.

در حاشیه عریضه، نام و مهر شماری از رعایای درخواست‌کننده، از جمله علی‌اصغر، میرزا علی، شکرالله، یحیی، جعفرعلی، محمد، حسن و دیگران دیده می‌شود که مهرهای خود را با نظمی خاص بر حاشیه سند زده‌اند.

آیت‌الله مدرس پس از بررسی عریضه، دستخطی خطاب به شخصی به نام سلطان‌محمدخان نوشته و تصریح کرده است که باید به امین مالیه ورامین دستور داده شود تا درباره باغ‌ها، تا پیش از اجرای قانون ممیزی جدید، بر اساس رویه و مقررات سابق عمل شود.

این اقدام مدرس نشان‌دهنده تلاش او برای جلوگیری از تعدیات، حفظ حقوق رعایا و ممانعت از تغییرات غیرقانونی در بهره‌برداری از اراضی خالصه است. سند حاضر از این منظر، افزون بر ارزش تاریخی، تصویری روشن از نقش نمایندگی مدرس در پیگیری مطالبات مردم و حمایت از حقوق آنان ارائه می‌کند.

این سند با شماره 2397-230 در آرشیو ملی ایران نگهداری می‌شود.